Teoria chaosu, problem trzech ciał i konflikt na Bliskim Wschodzie w moim salonie

Dzieciaki świetnie bawiły się w salonie. Ich kreatywność naprawdę potrafi mnie czasem zaskoczyć.

Odtwarzali scenki z Piotrusia Pana — role rozdane, dialogi improwizowane, poduszki jako wyspy, koc jako statek piratów. System działał. Każde z nich znało swoją funkcję w układzie.

Zrobiłam sobie zimową herbatę i rozsiadłam się w ulubionym fotelu stojącym w rogu salonu. Plan był ambitny jak na dom z trójką dzieci: przeczytać trzy strony Tokarczuk w warunkach bojowych.

Nie marzyłam wcale o ciszy, marzyłam o ciągłości jednego akapitu. Układ wydawał się stabilny: trajektorie ruchu przewidywalne, natężenie głosu w normie. Nie zdążyłam jednak nawet odnaleźć strony, na której ostatnio skończyłam czytać, gdy jeden z obiektów zmienił wektor.

Słyszę, jak Staś — z oburzoną miną i nadętym tonem — mówi:

„Nie, ja się tak nie bawię. Czemu ty masz cały czas rządzić Kryśka? Irenka nie może wchodzić na mój statek!”.

Ocho… zaczyna się. Miałam się nie wtrącać, ale liczyłam, że jednak uda mi się przeczytać te trzy strony. Zaryzykowałam.

Ugasiłam konflikt- rozdzieliłam ich.

Dziewczyny zbudowały swoją bazę w salonie. Staś — swoją pod stołem w kuchni. Granice wyznaczone, terytoria ustalone, pokój podpisany. Konflikt na Bliskim Wschodzie rozwiązany.

Udało się. Jest spokój.

Poczułam się nawet jak Donald Trump, ogłaszający w Kongresie, że zakończył 8 wojen. Wracam do Ksiąg Jakubowych. Dziewczynki są zadowolone, urządzają swój domek. Nieważne, że będziemy to potem sprzątać cztery godziny. Jest spokój. Względna cisza.

Do pokoju wchodzi Staś.

I na jego widok nasza rozkoszna dwulatka zaczyna szarpać koc, który był dachem i ścianami bazy — a na którym brat nieumyślnie (tak sądzę) stanął.

„To moje! To moje!”

Domek runął.

Krysia w płacz.

Irenka wystraszona ucieka do mnie.

Staś krzyczy: „To nie moja wina!”

W tym momencie przestałam już myśleć o Tokarczuk, a zaczęłam o teorii chaosu.

To jest chyba ten moment, na który całe życie czekała moja mama, pytając mnie z lekkim powątpiewaniem:

„I na co ci te studia były?”

Wreszcie mogę z dumą odpowiedzieć:

Patrz, mamo.

Po to dziewczyny idą na politechnikę.

Żeby zrozumieć, że domek z koca to układ niestabilny, a troje dzieci w jednym pomieszczeniu to problem trzech ciał w czystej postaci.

 

Szybkie przypomnienie teorii ze szkoły (spokojnie – nie będzie wzorów).

Teoria chaosu mówi o systemach, które:

– są uporządkowane,

– mają swoje zasady,

– ale są tak złożone, że nie da się dokładnie przewidzieć, co zrobią za chwilę.

To nie jest przypadek, to złożoność.

Wyobraź sobie pogodę. Synoptycy znają prawa fizyki, znają zależności między temperaturą, ciśnieniem i wilgotnością, a jednak nie są w stanie ze 100% pewnością powiedzieć, jaka będzie pogoda za dwa tygodnie.

Dlaczego?

Bo atmosfera to system, w którym miliony małych czynników wpływają na siebie nawzajem. Jedna drobna zmiana w jednym miejscu uruchamia serię reakcji w innym.To jest właśnie chaos, a nie brak zasad. Nadmiar zależności.

Jak to wygląda w domu?

Masz trójkę dzieci. Jedno jest głodne, drugie jest zmęczone, trzecie ma akurat ogromną potrzebę bycia liderem. Dodaj do tego twoje napięcie po całym dniu i gotowy przepis na burzę. Nie dlatego, że ktoś zrobił „coś strasznego”. Tylko dlatego, że małe rzeczy nakładają się na siebie.

I w pewnym momencie system przekracza próg stabilności. Małe zmiany na początku mogą prowadzić do ogromnych różnic na końcu.

I to jest dokładnie to, co widzisz w moim salonie.

Minuta wcześniej — Piotruś Pan i obrazek na instagram. Minutę później — rozpad konstrukcji państwowej.

Łapiecie?

Teraz wchodzimy poziom wyżej.

W fizyce istnieje coś, co nazywa się problemem trzech ciał.

Brzmi groźnie, ale chodzi o bardzo prostą rzecz.

Jeśli masz dwa ciała — na przykład Ziemię i Księżyc — ich ruchy da się przewidzieć. Grawitacja działa według znanych praw.

Można policzyć, jak będą się poruszać. Układ jest stabilny, przewidywalny, ale wystarczy dodać trzecie ciało i nagle robi się ciekawie. Trzy obiekty zaczynają wpływać na siebie jednocześnie. Każdy ruch jednego zmienia położenie pozostałych.

Zmiana jednego toru wpływa na dwa kolejne.

Nie istnieje jedno ogólne równanie, które pozwala dokładnie przewidzieć ich zachowanie w czasie.

Dlaczego dwójkę dzieci jeszcze ogarniasz?

Przy jednym dziecku masz relację jeden do jednego.

Przy dwójce masz dynamikę — ale nadal możesz wejść pomiędzy nich, rozdzielić, wyregulować napięcie. Masz wrażenie, że system reaguje na twoją interwencję.

Przy trójce zaczyna się kosmos…

Bo tu nie chodzi tylko o to, że A kłóci się z B.

Tu dochodzi C.

A i B reagują na C.

C reaguje na A.

B zmienia front.

A czuje się wykluczone.

C zaczyna płakać.

B wchodzi w rolę lidera.

I ty wchodzisz jako czwarte ciało.

W tym momencie system jest tak gęsty od zależności, że nie ma jednego prostego rozwiązania. Nie dlatego, że jesteś nieskuteczna. Tylko dlatego, że układ jest wielowymiarowy.

Problem trzech ciał nie ma ogólnego rozwiązania. To znaczy: nie istnieje jeden wzór, który zawsze zadziała. Nie ma uniwersalnej metody na każdy konflikt. Nie ma jednej „techniki wychowawczej”, która ustabilizuje system na zawsze.

Są tylko chwilowe równowagi.

Tak jak wtedy, gdy dziewczyny miały swoją bazę, a Staś swoją pod stołem. To była chwilowa stabilizacja. Do momentu, aż jeden z obiektów znów zmienił wektor.

I cała ta moja dedukcja, te salonowe obserwacje i kosmiczne porównania prowadzą mnie do jednego wniosku.

Jeśli najmądrzejsze głowy tego świata od setek lat nie znalazły sposobu na ogólne rozwiązanie problemu trzech ciał, to mimo moich studiów na Politechnice, ja też go nie znajdę.

Nie znajdę wzoru na spokój w salonie.

Nie znajdę algorytmu na konflikt między rodzeństwem.

Nie opracuję modelu, który przewidzi każdą reakcję.

I może to jest najbardziej uwalniająca część tej historii. Bo jeśli nie masz pełnego wpływu na zmianę rzeczywistości, jeśli system z natury jest dynamiczny i wrażliwy, jeśli czasem musi się rozpaść, żeby złożyć się na nowo — to jedyne, co naprawdę możesz zrobić, to przestać z nim walczyć.

Zaakceptować.

Nie jako rezygnację, ale raczej jako zgodę na to, że wszechświat — nawet ten w salonie — rządzi się prawami większymi niż moja kontrola.

A ja mogę być tylko jego częścią, nie jego zarządcą. Tokarczuk zaczeka. W końcu jest wydrukowana. Wszechświat w salonie — nie. On już jest inny. Już się dynamicznie zmienił. To, co przed chwilą było konfliktem, za moment będzie wspólnym śmiechem. To, co było płaczem, stanie się sojuszem.

Układ żyje.

A ja coraz częściej myślę, że może właśnie o to chodzi — nie żeby go okiełznać, nie żeby znaleźć wzór, którego nie znaleźli nawet najwięksi matematycy, ale żeby nauczyć się być w nim obecną.

Resztę… zostawiam fizyce.

A o mojej obsesji kontroli jeszcze opowiem. Ha już nawet mam tytuł:

„O potrzebie kontroli w układzie, który z natury jest niekontrolowalny” .

Ktoś chciałby go przeczytać?

 

Jak zwykle… z miłością,

Joanna Chróściel

– inżynier od problemu trzech ciał w kapciach.